بسم الله الرحمن الرحیم

     Behavioral Theory   تئوری رفتاری              

این نظریه  به توسط دو تن از تئوری پردازان امریکایی 1در سال 1990 در توجیه و تفسیر جرائم جنسی مطرح شده است. البته بنیان گذار این تظریه را « جان. بی. واتسون  روانشناس امریکایی در سال 1913 میدانند 2. او معتقد بود رفتار فرد ناشی از شرطی شدن است که این عمل خود براثر تجربه بدست می آید و علم و شناخت فرد نسبت به هر چیز ناشی از همان تجریه است.  برای اینان تمرین و  ممارست و تکرار از اهمیت خاصی بر خودار است. از میان هوادران این نظریه گروهی به افراط رفته و تمامی رفتارهای انسان را محصول شرطی شدن می دانند و هرگونه اندیشه، تفکر و تصمیم آگاهانه به معنای عام آن را رد کرده و آن ها هم محصول همین شرطی شدن می دانند. آنان در حقیقت انسان را ماشینی فارع از هرگونه توانمندی رفتار سازی مستقل می دانند. آنچه اینان می گویند خارج از بحث ما است زیرا در جرائم جنسی مجرم دارای «مسئولیت جزایی» است چون مرتکب رفتار آگاهانه شده است و باید پاسخگو باشد. در قانون جزای اسلام به اختیار و اراده آگاهانه انسان چنان اهمیت داده می شود که بجز کودکان صغیر، دیگر کودکان در هر گروه سنی که باشند، باید در مقابل رفتار های خلاف قانون و اخلاق خود، پاسخگو باشند هر چند از مجازت جرم معاف هستند.    

 بظور کلی از دهه 1980 به بعد که انقلاب جنسی شروع شده است3  علمای علوم اجتماعی و انسانی اعم از جرم شناسان و جامعه شناسان برای مقابله با هرزه دری ها در غرب  دست به تئوری سازی و بررسی عوامل ریشه ای این پدیده برآمدند که تئوری فوق یکی از آنهاست. این تئوری تشریح می کند انحراف جنسی از طریق آموزش پدید می آید. ابداع  کنندگان این نظریه معتقدند که ما از همان راه  و روشی که مسائل سالم جنسی را فرا می گیریم، انحرافات جنسی را هم آموزش می بینیم.  این مدل به دو بخش تبدیل می شود که به قسمت اول آن فرایند اکتسابی و به قسمت دوم آن فراینده نگهدارنده می گویند. این تئوری از 6 اصل تشکلیل شده است که عبارتند از:

 1- پاولوفیسم یا  شرطی شدن که منسوب به پائولوف روان شناس مشهور روسی است.

    .  2-شرایط موثر 3- اطفاء 4- مجازات 5-  اختلاف نتایج 6- سلسله رفتارها 

بر اساس این نظریه، هر تغییری در رفتار یک فرد بر اثر یادگیری و آموزش رفتار جدید امکان پذیر است. همانطور که « پائولوف » با آزمایش مشهور خود بر روی سگ به تغییر رفتار او دست یازید. درحقیقت رفنار ها با یادگیری و آموزش جایگزین می شوند. فرد با واکنش نشان دادن در برابر رفتار جدید آن را جایگزین رفتار پیشین می کند. پس باید این کنش و عمل نو و جدید برای او جاذبه کافی داشته باشد تا او آن را جایگزین رفتار قبلی کند.

این تئوری امروز به دو نوع

 الف) کلاسیک یا شرطی شدن غیر ارادی

 ب)جدید یا شرطی سازی عامل تقسیم می شود.

نوع کلاسیک آن همان است که پاولوف پایه گذاری کرده است. از مهمترین مشخصه آن غیر اختیاری بودن آن است. در آزمایش معروف او، سگ مورد نظر بعد از آن که مدتی به همراه غذا خوردن صدای زنگی را می شنید بعدا با شنیدن آن بی اختیار بزاق دهانش ترشح می کرد و این در حالی بود که هیچ غذایی به سگ داده نمی شد تا لازم باشد بزاق دهان او مانند زمان غذا خوردن ترشح کند. پس رفتار جدید سگ غیر ارادی و بی احتیار بروز می کرده است. در مورد انسانها هم ما شاهد چنین رفتارهای غیر ارادی هستیم. کسی که با مزه ترشی آشنا شده است به محض شنیدن یا دیدن آن بزاق دهانش ترشح می کند. یا با شنیدن نام کسی بدون اراده در او دلهره و اضطراب مخصوصی بوجود می آید. 4  به این اقدام شرطی سازی کلاسیک هم گفته می شود که پیوند دادن دو محرک است وقتی در کنار هم قرار می گیرند البته با تداوم لازم. «پس ار انکه محرک خنثی (محرک شرطی) چند بار با محرک غیر خنثی (محرک غیر شرطی)، محرکی که بطور طبیعی و ثابت پاسخی ایجاد می کند، همراه شد، از خنثی بودن ساقط می شود و می تواند به تنهایی همان پاسخ را ایجاد کند، مثلا نوزاد یاد می گیرد که دیدن پستان مادر ، چشیدن شیر را در پی دارد.» 5

ب)شرطی شدن عامل  که رفتار های تقویت شده را در ابتدا یاد می گیرد سپس به تکرار آن می پردازد.  در رشد و تو سعه رفتار های نیک و بد، این تئوری کاربرد فراوان دارد. باید اذعان داشت بسیاری از جرائم از جمله خلاف جنسی از همین طریق گسترش می یابد.

« ارگانیسم یاد می گیرد که رفتار تقویت شده را تکرار کند. اولین پاسخ های درست با کوشش و خطایی تصادفی یا با راهنمایی فیزیکی یا کلامی حاصل می شود، رفتار های تقویت شده، با فراوانی بیشتر ظاهر می شوند. مثلا کودک می آموزد که کتک زدن خواهر یا برادر سرزنش والدین را به همراه دارد.»6 

براساس این تئوری فرد به علت اطلاعات غلط و تحریف شده نسبت به مسائل جنسی و همچنین عقایدنادرست به انخراف جنسی کشیده می شود.7  وقتی شخصی بر اساس تکرار و شنیدن یا دیدن عمل جنسی غیر عادی شرطی می شود او خود به آن عمل کشیده می شود و آن را می پذیرد. در حقیقت جهان بینی شخص با آن تکرار مکررات تغییر می کند و او بدین طریق به اعتقادات جدید روی می آورد.

اگر کودکی مکرر مورد سوء استفاده جنسی بخصوص از نوع رابطه دخولی آن قرار بگیرد در او این موضوع که سکس و رابطه جنسی یک عمل غیرمعمول و نا مناسب است، تقوقت می شود. این آموزش از طریق تکرار و یادگیری حاصل میشود. درک غلط کودک از مسئله جنسی موچب انحراف او و پیش گیری روش غیر معمول جنسی خواهد شد. اوممکن در بزرگسالی از برقراری هرگونه رابطه جنسی با دیگران پرهیز کند و یا خود بصورت فردی منحرف و دارای رابطه جنسی ناسالم یا دیگران شود. درک این نوع کودکان از مسابل جنسی حتی از جنسیت اعم از کودک یا زن متفاوت از افراد عادی است. او در دوران بلوغ به این نتیجه می رسد که رفتار جنسی مجرم اقدامی عادی بوده و آنچه که خود او انجام می دهد نیز عملی عادی است نه خلاف جنسی.

از آنجا که یاد گیری عامل مهم ایجاد رفتار است بررسی اصول و قانومندهای آن موجب می شود ما دلایل بروز یک رفتار را درک کنیم. این شیوه در کالبد شکافی رفتارهای نابهنجار و ضد اجتماعی هم موثر است. با تقییر در برنامه های آموزشی کودکان می توان به آنها رفتارهای جدید آموخت تا آن را جانشین رفتارهای گدشته کنند.

خانم   «وولف » یکی از محققین امریکایی که از هوادارن تئوری رفتاری است می گوید: « وقتی کودکی مورد سوء استفاده جنسی قرار می گیرد او با روحیه مقاومت پذیری کمتر و همچنین حساسیت ضعیفتری وارد دوران بلوغ و بزرگسالی می گردد. او به محرک های انحرافی پاسخ مثبت می دهد.»8    البته این نظر ثابت شده است زیرا بخش ریادی از افراد بالغ که از سوءاستفاده کنندگان جنسی کودک هستند خود در دوران کودکی مورد سوء استفاده جنسی قرار گرفته اند.  خانم «وولف» معتقد است تجارب اولیه کودک پتاسیل هایی هستند که رقتارها و گرایشات آینده او را شکل می دهتد. پس هرگونه حادثه جنسی نامناسب در گرایشات آینده جنسی آنها موثر است.

معتقدین به این تئوری از جمله گورون. سی. ناگایاما از دانشگاه « کنت استیت» در مقاله ای تحت عنوان «فرضیه هایی بنا شده بر اساس ارزیابی و معالجه و شیو ه های پیشگیری در سوء استفاده جنسی از کودک» برای درمان مجرم در جرائم جنسی که غالبا بزرگسال هستند چند مرحله عملی را بیان داشته اند که عبارت است از:

1- تنفر سازی: در این مرحله که نخستین گام برای درمان محسوب می شود متخصص سعی دارد با شناخت نوع تمایل انحرافی بیمار یک احساس تنفر نسبت به این گرایش و تمایل ایجاد کند.  اولین نتیجه این اقدام کاهش دلبستگی بیمار به عمل مورد علاقه است مثلا رابطه جنسی داشتن با کودک. با بیان اینکه نتیجه اقدام ضد اخلاقی چه تاثیر بدی روی کودک دارد و جامعه با چه احساس تنفری به آن نگاه می کند و مجازات سخت قضایی تدوین شده برای این عمل و مخالفت شدید خداوند با آن از راه کارهایی است می تواند وجدان خفته مجرم را بیدار کند.

2- آموزش مسائل حنسی: اینان معتقد هستند در مرحله دوم باید مجرم و هم کودک را با مسائل جنسی به نحو صحیح آشنا کرد. زیرا آنان پیشتر امور جنسی را به شکل انحرافی آشنا شده اند. 

3- افزایش مهارت های اجتماعی: برای آنکه مجرم با نرم ها و آداب و  رسوم مثبت جامعه بیشتر آشنا شود باید به ان آموزش داد زیرا بیشتر آنان قادر به برقراری رابطه اجتماعی درست با همنوعان خود نیستند. این آموزش باید به نحوی باشد که کودک فریب را از نزدیک شدن به کودکان باز دارد بلکه او را تشویق کند تا از میان هم سن وسالهای خود دوسنانی را انتحاب کند. افزایش مهارت در ایجاد روابط اجتماعی سالم موجب خواهد شد مجرم بیشتر با کسانی هم زیستی کند که از نظر اخلاقی سالم هستند و خود آنها به نوبه خود برای او نقش معلم را ایفا می کنند.

4- کاهش انگیزه های انحرافی:مهمترین کاری که باید بر روی منجرف جنسی انجام داد این است که دیدگاه او نسبت به جامعه خصوصا کودک و همچنین اجتماع تغییر داد. وقتی یک مجرم جنسی در دوران کوکی خود مورد سوء استفاده جنسی قرار گرفته باشد بویژه اگر این رابطه برای او بسیار غم انگیز و رنج اور بوده باشد نظر وی نسبت به جامعه با خشم و نفرت همراه خواهد بود. او در بزرگسالی با چنین روحیه ایی خود یک مجرم جنسی و کودک فریب خواهد شد. تا چنین روحیه در او وجود دارد اقدامات تربیتی موثر نخواهد بود.

نقد این تئوری

بزرگترین نقیصه این تئوری چه در  نوع کلاسیک آن و چه در نوع شرطی سازی عامل این است که شرایطی را که مجرم برای اولین بار دست به این عمل می زند را بیان نداشته است. چه عاملی باعث می شود که کودک به سمت یک مجرم جنسی جذب شود حال آنکه پیشتر او نه آموزش جنسی انحرافی دیده بود و نه مورد سود استفاده قرار گرفته بود. در واقع هیج اقدام شرطی بر روی کودک انجام نشده است. البته این تئوری در آنجا که یادگیری و شرطی شدن فرد را در انجام اعمال خلاف جنسی موثر می داند صحیح می باشد. تداوم و تکرار یک عمل موجب خواهد شد که آن عمل عادی و حتی لازم الاجرا به نظر برسد. کودک و یا مجرمی که عمل خلاف جنسی را مکرر انجام داده است دیگر از انجام آن ابایی ندارد و تا روزی که دستگیر نشده باشد آن را مرتکب می شود بدون آنکه احساس بدی ار ارتکاب آن داشته باشد9. این فرضیه در باره افراد بالغی که در دوران کودکی خود مورد سوء استفاده قرار گرفته اند و بعد ها خود از سوء استفاده کنندگان جنسی از کودک خواهند بود صادق است. آنان نسبت به ارتکاب عمل شرطی شده اند و  آن را بطور عادی انجام می دهند و حتی از نظر عقیدتی قوانین بازدارنده را ناحق و غیر عادلانه می شمارند.  شرطی شدن یا به زبان ساده عادت کردن به انجام عملی، البته از خصوصیات موجود زنده است. هر چه این موجود تکامل یافته تر باشد او را بهتر می توان عادت داد. انسان که کاملترین  موجود مادی است، اعتیاد او بانجام عمل نیک و بد به یک شکل است وپس از مدتی تکرار آن را پذیرفته و از انجام آن ابایی ندارد.

  به نظر من مراحل پذیرش یک عمل خلاف چه در« جدان فردی» چه در « وجدان جمعی » را می توان به دوره های زیر تقسیم کرد.

1- شرم، در این مرحله شخص از انجام عمل زشت در نزد وجدان خود شرمنده است و از عیان شدن آن هراس دارد. در حقیقت آشکار شدن آن رسوای محسوب شده و خود نوعی مجازات برای مرتکب است.

2-  پذیرش شخصی، در این مرحله او عمل را برای خود حق می داند و از ارتکاب آن هیچ عذاب وجدان نداشته و حتی لذت هم می برد.

 3-  نیمه عیانی، در این مرحله نرم های اجتماعی را در می نوردد واز عریان شدن آن هراسی به دل راه نمی دهد. عمل زشت خود را نیمه عریان انجام می دهد و در محافل دوستان و آشنایان از ارتکاب صحبت و از آن دفاع می کند.

 4- در ملاء عام، در ابن مرحله به راحتی او از ارتکاب عمل زشت هیچ احساس بدی ندارد. نظریات دیگران راجع به آن را تمسخر می کند

 5- افتحار، آخرین مرحله سقوط منحرفین جنسی همین مرحله است. عملی که برای اسلاف ننگ بود حالا برای اخلاف آنها افتخار آمیز است. آنها براحتی از عمل ارتکابی دفاع می کنند و به انجام آن افتخار می کنند. امروزه راهپیمایی تحت عنوان « راهپیمایی غرور» برپا می کنند و از اینکه این عمل را مرتکب می شوند به آن افتحار می کنند. آنها مصمم می شوند تا همه افراد جامعه را به آن سمت سوق دهند. به مراحل رشد و توسعه همجنس بازی و روابط آزاد جنسی دختر و پسر و همچنین غمار بازی توجه کنید متوجه خواهید شد که این اعمال چنین مسیر هایی را پیموده است . سوء استفاده از کودک و رابطه جنسی آزاد با او نیز در غرب همین مسیر را طی می کند و فعلا در دوره نیمه علنی است. صداهای شوم بعضی از تئوری پردازان بلند شده است که رابطه جنسی با کودک هم باید مانند بزرگسال آزاد باشد و منع قانونی آن برداشته شود. نمونه آن کشور  انگلستان و  ژاپن است که در اولی سن رایطه همجس بازی از 22 سال به 18 سال و در دومی رابطه آراد جنسی از 18 سال به 13 سال کاهش یافته است. در آخرین مرحله که مربوطه به افتخار کردن نیبت به ارتکاب عتل انحرافی است تکرار و تبلغ موجب سرطی شدن تعداد زیادی از افراد جامعه حواهد شد به مرور افراد زیادی را جذب خواهد کرد. منحرفین یارگیری خود را با شرطی کردن آن شروع و با اعتیاد مردم به آن به پیش می برند.

پاورقی

      *************************************************************

1-D. R. LAWS and W. L. MARSHAL,  A Conditioning theory of the etiology and maintenance of deviant sexual preference and behavior. Printed in USA       همجنین خود مارشال کتابی به تنهایی به                                                                 Handbook of sexual assault, Issues, theories and treatment, and of hr offender.   در سال 1990 در شهر نیویورک به چاپ رسیده  است و شما برای اطلاعات بیشتر می توانید به صفحان 209 تا 230 آن مراجعه کنید.

2- البته بعضی ها « بروس فدریک اسکینر» که در سال 1904 د رایالت «پنسیلوانیای» امریکا به دنیا آمد و در سال 1990 ازدنیا رفته است را بنیانگذار این مکتب روانشناسی می دانند.

 3-آنچه از آن به عنوان انقلاب جنسی نام برده می شود چیزی نیست جز کنار گذاشتن معیارهای اخلاقی و انسانی در رابطه جنسی با افراد و جایگرین کردن مقززات حیوانی در برخوردهای جنسی میان دو انسان. از دهه 80 والبته با تهیه مقدمات آن از دهه 60 نوعی نگرش جدیدی در تبیین رابطه جنسی میان افراد انسانی در غرب به خصوص در امریکا بوجود آمد و آن شکستن تمامی حرمت ها و ارزش های فرهنگی بود که نسل های بشری آن را بوجود آورده بود. نیتجه این حرکت ضد انقلابی به سرعت دامن برپا کنندگان آن را گرفته است. از هر  دو دختر دانشجو در دانشگاه کالیفرنیا یک نفر از آنان تا پیش از رسیدن به سن 18 سالگی حداقل  یک بار مورد تجاوز جنسی قرار گرفته است. دکتر راسل معتقد است که تعداد افراد باید بیشتر از این باشد زیرا آمار او براساس مصاحبه حضوری بوده لذا تعدادی از دختران این دانشگاه شرم داشته اند که تجربه جنسی خود را بیان دارند. برای اطلاعات بیشتر به کتاب این محقق امریکایی تحت عنوان « استثمار جنسی از کودک» مراجعه کنید.    

4-شناخت این فانون روانی شناسی به ما کمک می کند تا از رفتار های خاصی که کودک  بدون اختیار و غیر اداری با دیدن فرد مجرم یا وارد شدن به مکانی که جرم در آن واقع شده است از خود نشان می دهد به  وجود جرم پی ببریم. این حالت روانی به کودکان کم سن وسال اختصاص ندارد بلکه نوجوانان هم چنین رفتارهایی از خود نشان می دهند به ویژه در زمانی که ماهیت جرم رخ داده شده تجاوز به عنف باشد. هر چه کودک از زمان و مکان و فرد مجرم خاطره غم انگیز تری داشته با شد این عکس العمل در او عیان تر و طولانی تر است.

مادری که به رفتارهای کودک خود آشنا است در صورت وقوع این جرم به توسط افراد نزدیک و عکس العمل های روانی کودک در برخورد با مجرم یا محل وقوع جرم می تواند از وقوع آن با اطلاع شود. من بعد ها در این باره توضیح خواهم داد.

-5http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.

-6http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.

                            7-انحراف جنسی چیست؟ دانشمندان غربی آن را اقدامی برخلاف نرم های اجتماعی می دانند. با این تعریف « عمل انحرافی و قبیح» به زمان و مکان مریوط است. ممکن است عملی امروز با نرم های اجتماعی مغایرت داشته باشد و به عنوان انحراف جنسی تلقی شود اما در زمان دیگر خود یک نرم اجتماعی باشد و پسندیده. نخستین کسانی که  از انحرافات جنسی در جرم شناسی سخن به میان آوردند همان بنیان گذاران این  علم بودند. دانشمند ایتالیایی بنام «سزار مارکوس بکاریا» متولد شهر میلان در سال 1738 و نویسنده کتاب «جرائم و مجازات ها» و دیگری دانشمند جرم شناس انگلیسی «جرمی بنتهام» متولد لندن در سال1748 است. این دانشمند از اولین مدافعان حقوق حیوانات هم محسوب می شود.

اما در منطق الهیون عمل انحراف جنسی تعریف قطعی و یقینی و دائمی دارد و آن شامل انجام «عمل جنسی برخلاف احکام دین و طبیعت انسانی» است.  رابطه جنسی طبیعی  و غیر انحرافی تنها رابطه ای است که از طریق آلت به آلت میان دو غیر همجنس ( مذکر و مونث)  واقع شود. هر نوع رابطه جنسی که به غیر از شکل گفته شده انجام بگیرد از نظر الهیون رابطه جنسی انحرافی محسوب می شود. اعمالی چون سکس دهانی، مقعدی، پورنوگرافی .....در گروه اعمال منحرف شده در رفتار جنسی قرار دارند.

8- Victimology, An International Journal 10, “A Multifactor Model of Deviant Sexuality P. 350-374 by Dr. S. C. Wolf, printed in USA on 1985.

9-این تئوری شباهت زیادی به نظریه علمای اخلاق در اسلام دارد که تکرار عمل را موجب «ملکه شدن» در فرد می دانند خواه این عمل نیکو باشد خواه از اعمال قبیحه. در نظر اینان، انسان موجودی است که عمل را بر اثر آموزش یاد می گیرد و تکرار آن برای او عادی شده و زمانی می رسد که آن را بدون اختیار انجام می دهد. به همین جهت به افراد توصیه می کنند که رفتار های نیک را در حضور کودکان انجام بدهند حتی اگر آنان را به انجام این عمل توصیه نکنند صرف دیدن مکرر، موجب رغبت و تمایل آنان به انجام عمل نیک خواهد شد. مثلا کودکی که دائما می بیند مادر او نماز می خواند با در نظر گرفتن فاکتور های دیگر از جمله رابطه صمیمانه او با مادر موجب خواهد شد که او در بزرگسالی خود نماز خواندن را شروع کند و یا حداقل فایده ایی که دارد این است که کودک نسبت به نماز و مذهب موضع گیری خصمانه ای نحواهد داشت.